قصیدۀ میلی مشهدی در مدح امام هشتم علیه‌السلام

قصیدۀ میلی مشهدی در مدح امام هشتم علیه‌السلام

اعظم نوری نیا

«میلی مشهدی» در مدح امام رضا علیه‌السلام قصیده‌ای دارد در چهل و دو بیت. مطلع:

چنان حرارت خورشید، باز شد جانکاه                                     که آب بر سر خویش از حباب زد خرگاه (دیوان: 188)

مقدمۀ قصیده

میلی شعرش را با شرح گرمای جانسوز هوا آغاز می‌کند و به مدح معشوق می‌رسد؛ البته ابیات را طوری می‌سراید که خواننده، مخاطب را به درستی درنمی‌یابد. شاعر، نتوانسته است تشبیب و گریز خوبی داشته باشد. مشخص نیست ضمیر «تو» در بیت سوم به چه کسی برمی‌گردد!

الف) بیا که عافیتی غیر از این نمی‌دانم                                     که بی‌خبر چو بلا بر سرم رسی ناگاه

ب) شکوه حسن تو را برقع جمال بس است                              به آفتاب کسی را کجاست تاب نگاه

پ) ز بیم خوی تو لب بسته‌ام ولی ترسم                                   که سر برآورد از چاک سینه آتشِ آه

ت) ز چاک سینۀ من صد خجالت است تو را                             نعوذ بالله اگر از دلم شوی آگاه

ث) سر ارادت اهل محبت و دَرِ دوست                                    رخ نیاز من و خاک آستانۀ شاه

در بیت «ب» به قرینۀ واژۀ «آفتاب» می‌توان ممدوح را حضرت پنداشت. در بیت ششم (ز تاب آتش خورشید، جای حیرت نیست/ به پای شیر، پی سایه گر فتد روباه) نیز آفتاب را می‌توان استعاره‌ای از وجود مبارک حضرت دانست و روباه را استعاره از مخالفان و دشمنان ایشان. اما در بیت «الف» و «پ» قرینۀ مشخصی وجود ندارد.

با توجه به اینکه میلی از شاعران مکتب وقوع است؛ ردّ پاهای این مکتب را در مقدمۀ همین قصیده (در ابیات مذکور) می‌بینیم. بیت «الف» و «ت» را می‌توان به شیوۀ «واسوخت» دانست و سایر ابیات را مانند بیت «پ» وقوعی حساب کرد.

بلاغت ابیات

آرایه‌های بیانی بیش از سایر آرایه­ها در شعرش به چشم می‌خورد؛ به‌ویژه تشبیه و از آن پررنگ‌تر تشخیص. با توجه به اینکه میلی مشهدی از شاعران سبک هندی است، تعجبی ندارد که آرایۀ بارز اشعارش (البته فعلاً مقصود ما همین شعر است) آرایۀ تشخیص باشد؛ البته آن هم به­گونه­ای اغراق شده:

به دیده‌ای که خیال عتاب او گذرد                                           چو آفتاب بسوزد جهان ز تاب نگاه ...

ز تند باد نهیب تو گاهِ حمله سزد                                            که جرم ماه پریشان شود چو خرمن کاه

فروغ رای بلندش درون چشمۀ مهر                                          به چشم عقل نماید چو یوسف اندر چاه

مضمون شعر

شاعر از جنگاوری و عتاب و صولت حضرت رضا علیه‌السلام سخن می‌گوید. در ابیات میانی قصیده شفاعت حضرت را می‌طلبد. از حالت پریشانی خود سخن می‌گوید و از طرفی خود را مالک مُلک سخن می‌داند و در نهایت برای حضرت آرزو می‌کند اگر ایام برخلاف تو نفس زند، رویش مانند شب، سیاه و تیره شود.

نتیجه

میلی در این شعر اگر به صراحت نامی از حضرت رضا علیه‌السلام نمی‌برد، می‌شد این شعر را به هر یک از معصومان نسبت داد؛ در واقع مدح عام است نه خاص.

زبان شعر، ساده و برای مخاطب عام مناسب است.

نکته‌ای که در این شعر جلب توجه می کند لحن آن است که حماسی به نظر می‌رسد.

شاعر از وزن «مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن» استفاده کرده است؛ وزنی کشیده که چندان هم برای حماسه متناسب به نظر نمی‌رسد. ضمن اینکه قافیه را با «اه» به پایان برده است که آن هم با توجه به مصوت بلند «آ» به لحن حماسی شعر یاری می‌رساند. از آرایۀ تشخیص و از آن مهم‌تر اغراق استفاده کرده است که آن نیز آرایۀ بارز حماسه است. مطالب و تصاویر شعری خود را نیز حماسی آورده است و از قهر و عتاب و جنگاوری و خونریزی شمشیر حضرت صحبت می‌کند؛ در حالی که در مدح امام رضا علیهالسلام  این نوع نگاه کمتر دیده می‌شود.

با توجه به اینکه در تاریخ، گزارشی از جنگیدن حضرت نداریم، بنابراین پرداختن به جنگاوری حضرت، بی‌معنی به نظر می‌رسد.

در ادامه از حضرت شفاعت می‌طلبد. شاعر خود را صاحب سرزمین سخن می‌داند و می‌گوید که به کسی حسادت نمی‌ورزد. زبان ادعایش را کوتاه می‌داند؛ اما زبان طبعش را خیر.

 

متن کامل قصیده

چنان حرارت خورشید، باز شد جانکاه                                     که آب بر سر خویش از حباب زد خرگاه

زمین چو گورِ ستمگر ز بس که تافته شد                                   به رنگِ دوده سزد گر دمد ز خاک گیاه

هوا به مرتبه‌ای گرم شد که پروانه                                            ز بیم جان چو سمندر برد به شعله پناه

درین هوای گدازنده جای آن دارد                                           که آفتاب گدازد به یک دو هفته چو ماه

چنان ز تابِ ‌هوا گرم شد بساط زمین                                       که آب، می نتواند قدم نهاد به راه

ز تابِ آتشِ خورشید، جای حیرت نیست                                  به پای شیر، پی سایه گر فتد روباه

بسی عجب نبود زین هوای خاره گداز                                      که تیغِ کوه شود آب در میان میاه

درین هوا سزد از غایت حرارتِ آب                                        که عکس مهر شود چون سوادِ دیده سیاه

هوا چو آه شرر بارِ اهلِ‌عشق، دهد                                           نشان ازین غزل عاشقانۀ جانکاه

ره فراق دراز است و بخت من گمراه                                       نهال وصل بلند است و دست من کوتاه

ز ننگ من شده آن نورِ دیده خاک‌نشین                                    که همچو اشک مبادا بگیرمش سرِ راه

بیا که عافیتی غیر ازین نمی‌دانم                                              که بی‌خبر چو بلا بر سرم رسی ناگاه

شکوه حسن تو را برقع جمال بس است                                    به آفتاب کسی را کجاست تاب نگاه

ز بیم خوی تو لب بسته‌ام، ولی ترسم                                        که سر برآورد از چاکِ سینه آتشِ آه

ز چاک سینۀ من صد خجالت است تو را                                   نعوذ بالله اگر از دلم شوی آگاه

سر ارادت اهل محبّت و درِ دوست                                          رخ نیاز من و خاک آستانۀ شاه

سر سریرِ امامت، علیِّ بِن موسی                                             که هم‌چو حضرتِ باری، بری‌ست از اشباه

شهنشهی که به جایی رساند موکب قدر                                     که آبروی ملایک فزود گردِ سپاه

ز شوق سجدۀ درگاه او رواست که خلق                                    دگر به جای قدم، بر زمین نهند جباه

فروغِ رای بلندش درون چشمۀ مهر                                          به چشمِ عقل نماید چو یوسف اندر چاه

به دیده ای که خیال عتاب او گذرد                                          چو آفتاب بسوزد جهان ز تاب نگاه

زهی زمین درت غیرت هزار سریر                                          زهی غبار رهت زینت هزار کلاه

زبان گشوده شود کودکان عهدِ تو را                                         به ذکرِ اشهد ان لا اله الاّ الله

چو گور، تیره و تنگ آیدش جهان به نظر                                  گر افکنی به دل تنگِ مور، پرتو جاه

به سنگ خاره گنی گر حوالۀ ادراک                                         ز اتّصالِ شعاع بصر شود آگاه

سزد که از هوس سجدۀ تو، طفلِ الف                                       ز بطنِ خامه بزاید چو شخصِ دال، دو تاه

ز تندبادِ نهیب تو گاهِ حمله سزد                                             که جرم ماه پریشان شود چو خرمنِ کاه

به دست، پیکرِ تیغ تو بحرِ خونخواری‌ست                                 که باز مانده درو صدهزار جان ز شناه

فروغ یوسف قدر تو گر به چاه افتد                                          سزد که آب چو فوّاره سرکشد از چاه

ز بس که شوق به آمرزش گنه داری                                         برِ تو مایۀ خجلت شود ورع چو گناه

در بهشت که بر اهلِ معصیت بندد؟                                         به حشر اگر بگشایی لب شفاعت خواه

شها! ز طالع ناسازگار یک‌چندی                                              جدا فتادم ازین اَستان به صد اکراه

ز حال خویش چه گویم، تو نیز می‌دانی                                    که حال بود پریشان و روزگار تباه

کنون چگونه کنم شکر اینکه بار دگر                                        رخ نیاز نهادم به خاک این درگاه

امیدوار چنانم که دست من گیری                                            ز پا دمی که درآیم به زیرِ بارِ گناه

منم کمینه سگی از سگان درگه تو                                           که نام من به نکویی فتاده در افواه

مراست مُلکِ سخن مِلک و می‌کنم اثبات                                   که خامۀ دو زبان دعوی مراست گواه

مرا حسد به کسی نیست تا کنم دعوی                                      کسی گرَم ز حسد مدّعی‌ست، بسم الله!

زبان دعوی من کوتهی اگر دارد                                              زبان خامۀ طبعم نمی‌شود کوتاه

زبان ببند ازین‌گونه گفت‌وگو میلی                                           برآر دست دعا سوی بارگاه اله

همیشه تا که بود هفته منعقد از روز                                          مدام تا که بود سال منتظم از ماه

زند اگر به خلاف تو یک نفس ایّام                                           جبین صبح شود همچو روی شام، سیاه

(دیوان:188و189)

Print
9999 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


نشانی:تهران,میدان انقلاب، ابتدای خیابان آزادی، کوچه جنتی (مترو)، کوچه فرسار، پلاک2، طبقه2
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 110 1398 0920

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com